Satranç

Aybar Karaçay   

TÜRK DÜNYA ŞAMPİYONLARI VE ES-SÛLÎ

Bugün Rüstem Kasımcanov, Timur Recebov, Şahriyar Memedyarov ve Tunç Hamarat gibi Türk büyükustalar dünya satrancının zirvelerinde dolaşıyorlar. Ama satrancın bilinen 1500 yılı aşkın tarihi boyunca gelişmesi ve yayılmasında önemli rol oynayan Türkler, son birkaç yıla kadar nicelik ve nitelik olarak bu geleneğe biraz uzak kalmış görünüyorlardı. Oysa "dünya şampiyonası" ya da "büyükusta" gibi kavramlar ne Rusların ne de batılıların buluşudur. H.J.R. Murray'in 1913 baskılı "Satranç Tarihi" adlı eserinde Arapça ve Farsça elyazmalarından yararlanılarak bazıları XII. yüzyıla kadar dayanan 500'ün üzerinde konum verilmektedir. IX. yüzyılda, en güçlü büyükustaların Türkler, Araplar ve İranlılardın arasından çıktığı zamanlarda dünyanın en güçlü 4 satranççısı arasında bir dünya Şampiyonası düzenlenmiş ve Türk tarihçi Sâlî, tüm rakiplerini yenerek ilk dünya satranç şampiyonu olmuştu.

André Danican Philidor’un 1783’te iki kişiye karşı körleme satranç oynaması, Avrupa’da "insanlık tarihinde bir fenomen" olarak lanse edilmişti. Oysa bin yıldan daha önceki tarihlerde sıradan Türk ve Arap satranççılar 5 kişiye kadar, ustalar 10 kişiye karşı körleme oynayabiliyorlardı. At veya deve üzerinde yapılan uzun yolculuklarda zihni uyanık tutmak için yol arkadaşlarının tahta ve taşlar olmaksızın birbirleriyle aynı anda satranç oynamasının verdiği bir alışkanlık.

EBU BEKİR MUHAMMET BİN YAHYA ES-SÛLÎ
 Öncelikle konuyla ilgili cehaletimden ötürü okurlardan özür dileyerek başlayayım. Ama eğitim sürecimizde "Türklerin İslamiyet’i Kabulü" adı altında bize hemen hiçbir bilgi verilmeden geçiştirilmiş ve doyurucu Türkçe kaynak bulmanın pek de mümkün olmadığı bir dönem ve sonrası hakkında sadece İngilizce kaynaklardan yararlanabildim kendi yarıçapımda. Uzman tarihçiler çıkıp yardım eder, varsa hatalarımı düzeltirlerse minnettar olurum. İlk dünya satranç şampiyonunun başlıktaki adı kimseyi yanıltmasın, çünkü Sâlî (854-946) hakkındaki kaynaklar ondan "Türk Tarihçi" olarak bahsediyor. Hatta Melik Saltekin, Sâlî’nin büyük büyük büyük babası, şair İbrahim de (İbn El-Abbas Es- Sâlî) amcası. Sâlî, döneminin hem Paul Morphy’si, hem de Sam Lloyd’u, hatta çok daha fazlası. Adı öylesine efsaneleşmiş ki yüzyıllar sonra bile güçlü satranççılar için en değerli övgü "Sâlî gibi oynuyor" olmuş.

İlk Dünya Satranç Şampiyonu, Türk tarihçi Sâlî’nin beyazlarla kazandığı bir oyun
(Sel Açılışı): 1.g2-g3 g7-g6 (Piyadeler günümüzdeki gibi ilk çıkışlarında iki ileri oynayamıyorlar.) 2.g3-g4 f7-f6 3.e2-e3 e7-e6 4.Ag1-e2 d7-d6 5.Kh1-g1 c7-c6 6.f2-f3 b7-b6 7.f3-f4 a7-a6 8.f4-f5 e6xf5 9.g4xf5 g6xf5? (9… g6-g5) 10.Ff1-h3 (O zamanki kurallara göre c8’deki Fil, f5’teki piyadeyi koruyamıyor. Filler çapraz olarak sadece iki ileri hareket edebiliyor ama taşların üzerinden atlayabiliyorlar.) 10…Ag8-e7 11.Kg1-f1 Kh8-g8 12.Ae2-g3 Kg8-g5 13.Fh3xf5 h7-h6 14.Ff5-h3 Ab8-d7? (14… Şe8-f7) 15.d2-d3 d6-d5 16.c2-c3 Vd8-c7 17.b2-b3 Ka8-a7 18.c3-c4 Ff8-d6? (18…d5xc4 19.b3xc4 b6-b5) 19.Ab1-c3 Fc8-e6 20.c4xd5 c6xd5 21.d3-d4 (Vezir günümüzdeki gibi güçlü değil ve komşu çapraz kareler haricinde hareket edemiyor.) 21… Fd6-f8 22.Kf1-f2 Vc7-d6 23.b3-b4 Ka7-c7 24.Şe1-d2 b6-b5 25.Fc1-a3 Ad7-b6 26.Fa3-c5 Ae7-c6? (26… Ae7-g8) 27.a2-a3 Şe8-f7 28.Vc1-c2 Fe6-c4 29.Ka1-f1 Kg5-g6 (29… Ab6-d7 30.Rf2-f5) 30.Ag3-h5 Şf7-e8 (30… Ab6-d7 31.Ac3xd5) 31.Ah5xf6+ Şe8-d8 32.Af6xd5 Kc7-b7 33.Rf2xf8+ Şd8-d7 34.Fh3-f5+ Şd7-e6 35.Ad5-f4+ Mat 1-0

NN-Sâlî [Cenah Açılışı] X.yy. Bağdat 1...f6 (İlk hamleyi yapma hakkı için renk değişimine gerek görülmüyor. Napolyon’un hizmetkarlarından biriyle oynadığı ve notasyonu günümüze ulaşabilmiş bir satranç partisinde de oyuna siyahla başlandığını görürüz.) 2.f3 f5 (Piyadelerin ilk çıkışta 2 kare ilerleme hakkı yok) 3.f4 Af6 4.Af3 c6 5.e3 c5 6.Fh3 (Filler diğer taşların üzerinden atlayabiliyor ve tehdit edebiliyor ama hareketleri çapraz olarak sadece iki ileri oynayabilmekle sınırlı.) 6...Ag6 7.Ah4 e6 8.b3 Ve7 (Vezir sadece komşusu çapraz karelere oynayabiliyor.) 9.Ve2 Fh6 10.g3 Şf7 11.Af3 Kd8 12.Ae5 Şg8 13.Ad3 d6 14.Af2 Ac6 15.d3 b6 16.e4 fe4 17.de4 d5 18.Vd3 c4 19.bc4 dc4 20.Vc4 Fa6 21.Vd3 Kac8 22.Ac3 Ab4 23.Aa4 Kc2 24.Ff1 Fc4 25.Ah3 Ae4 26.a3 Ke2 27.Şd1 Ad3 28. Fd3 Kd3 Mat 0-1 (NN: Nomen Nescia – adı bilinmiyor/adı saklı)


Atın satranç tahtasının her karesine uğrayarak dolaşması probleminin versiyonlarından biri (başlangıç ve bitiş karelerinin bir At hamlesi uzaklıkta olması) için dörtlünün sağındaki iki şekilde sunulan simetrik çözümler Sâlî’ye ait. http://www.chessbase.com/puzzle/puzz01a.htm
http://www.chessbase.com/columns/column.asp?pid=163

O dönemlerin açılışlarına verilen Firavun’un Kalesi, Firavun’un Taşları, Keçi Tırnağı, Muhteşem ve Hoş, İhtiyar Kadın, Ordu, Kılıç, Şeyh’in Açılışı ve Sâlî’nin yandaki oyununda uyguladığı Cenah Açılışı gibi romantik isimlerle karşılaştırıldıklarında günümüz satrancındaki açılışlara verilen adlar oldukça bencilce: İspanyol, İngiliz, İtalyan, Reti Açılışları, Rus, Sicilya, İskoç, Hollanda, Fransız, Alekhine, Pirc Savunmaları, Danimarka Gambiti, Albin Karşı Gambiti, vb.

Yazarın notu: İlginçtir, TÜBİTAK’ın “Bilim ve Teknik” Dergisi’nde 3 sayı üst üste Sâlî’ye yer vermeme rağmen hiçbir kurumdan –mesela TTK- arayan soran olmadığı gibi tarihçiler de ilgi göstermedi.